Difference between revisions of "Kaingang and Portuguese/Lexical Selection"

From LING073
Jump to: navigation, search
Line 11: Line 11:
 
  - Inh ẽgóho pỹ ja ti nĩ, inh '''vatánh''' tá. ''Ele roçou minha capoeira sem me perguntar.''
 
  - Inh ẽgóho pỹ ja ti nĩ, inh '''vatánh''' tá. ''Ele roçou minha capoeira sem me perguntar.''
 
  '''Note:''' seems like whenever vatánh is followed by tá (circumstance marker, means ''lá'') it means ''enganar''
 
  '''Note:''' seems like whenever vatánh is followed by tá (circumstance marker, means ''lá'') it means ''enganar''
 +
 +
'''kanẽ''' (noun)
 +
Portuguese translations ''olho, fruta''
 +
''"olho" meaning''
 +
As sementes do pinheiro se acham na pinha. Fág fy vỹ, ti krĩ ki nỹtĩ, ti kanẽ ki.
 +
Olhando pela janela digo: estou olhando através do vidro. Isỹ kanẽ nor ki ẽvãnh kỹ sóg: “fĩn ke vẽ,” he tĩ.
 +
Todas as frutas têm sua semente. Ka kanẽ kar vỹ, fynfyn tĩ.
 +
Também moemos pururuca pintada, mas por causa da cor, ela parece ser fermentada. Gãr pẽ kómóg ti tynyn ẽg tĩ gé, hãra tóg, ti kanẽ tugnĩn jẽgja nĩ ve nĩgtĩ, ti ve ti.
 +
Plantando feijão plantamo-lo em filas. Ẽg tỹ rãgró kanẽ krãn kỹ ẽn tóg, grin tĩ.
 +
Os não índios espremem frutas e fazem suco. Fóg ag tóg, ka kanẽ jẽgmĩ kỹ, tỹ suko hyn han tĩ.
 +
Avisamos os filhos: “não mexa com a espuma do sabão, senão ela entra nos seus olhos!” Gĩr mỹ ẽg tóg: “samũm jẽngéj vóg tũg nĩ, jãvo tóg, ã kanẽ ki rãnh mũ,” he tĩ.
 +
Tem frutas que esmagamos na boca, por exemplo a jabuticaba e a uva. Ka kanẽ ũ jógnám ẽg tóg tĩ, hã vỹ: mã, he mũ, kar kỹ: uva, ke gé.
 +
O serelepe gosta de comer a fruta da palmeira. Jótiti vỹ, tãnh kanẽ ko mẽ nĩgtĩ.
 +
Existem muitas frutas que nós não comemos. Ka kanẽ e ũ ko tũ ẽg nĩgtĩ.
 +
Quando um cisco cai no olho dos nossos filhos, nós logo assopramos para tirá-lo. Nén ũ mru tỹ ẽg krẽ kanẽ ki kutẽ kỹ ẽg tóg, vẽsỹmér ti mỹ ki hu he tĩ.
 +
Quando algo desagradável acontece, fico apurado e vou contar o caso ao meu vizinho. Isỹ nén jagy ve kỹ sóg, inh kanẽ é ki inh rã jẽ mỹ tónh tĩ tĩ.
 +
De manhã cedo a mãe da criança manda a filha lavar os olhos. Gĩr mỹnh fi tóg, kusã ki fi kósin fi mỹ: “ha ã kanẽ gróg kupénh tĩg!”
 +
O bêbado deitou perto demais do fogo e queimou as pestanas. Vẽnh kror tỹ pĩ to nỹ ra ti kanẽ jóki tóg, kugpũr ja nĩ.
 +
A cobra assustou o filhinho dele. Pỹn vỹ, ti kósin sĩ kanẽ jun.
 +
Naquele dia ficamos todos juntos com muito medo. Kurã ẽn kã ẽg kar vỹ, jagnẽ mré kanẽ junjur ja nĩ.
 +
A pupila fica bem no centro do olho. Ẽg kanẽ krẽ vỹ, kuju há kã nĩgtĩ.
 +
Quando não tratamos da infeção dos olhos de nossos filhos, a pupila fica branca e a criança perde a visão. Ẽg tỹ gĩr kanẽ kusũg kygtãn vãnh han kỹ tóg, kuprig tĩ, ti kanẽ krẽ ti, kỹ tóg, ẽvãnh kórég nĩ ha.
 +
O branco do olho fica em redor da pupila. Ẽg kanẽ kupri vỹ, ti krẽ pénĩn ke nĩ.
 +
Fique atento, ele não gosta de você. Ã kanẽ nĩm ra, ã to ti kórég nĩ.
 +
A janela também se chama “olho aberto”. Janẽra ũ jiji hã vỹ: kanẽ nor, he mũ gé.
 +
Quando ela me viu novamente (após muito tempo), suas lágrimas caíram. Fi tỹ vãhã inh ve mãn kỹ fi kanẽ var tóg, kãpa mũ.
 +
“Que ele não se atreva a aparecer aqui novamente!” “Ker ti inh mỹ ti kanẽ ven mãn hẽ’!”
 +
Há algum tempo atrás minha esposa tinha muita tontura. Vãsỹ inh mré nĩ fi tóg, kanẽ vỹrỹrỹn han e ja nĩ.
 +
A gralha preta também come frutas. Kãgĩnh he mũ tag ti vỹ, ka kanẽ ko tĩ gé.
 +
A batida do olho dela ficou roxa. Fi kanẽ ki tãnh ja vỹ kãr nĩ.
 +
Depois de quebrar os sementes da palmeira podemos comer a polpa. Tanh kanẽ fy gãm kỹ ẽg tóg, ti kãráv ko tĩ.
 +
Quando uma árvore tem muitas frutas, subimos nela a chacoalhamos. Ka ũ kanẽ e jẽn kỹ ẽg tóg, to tãpry kã kógjũg tĩ.
 +
O caburé-do-sol tem olhos grandes. Kónhko vỹ tỹ, sẽsĩ kanẽ mág nĩ.
 +
A fruta da amora é boa de comer. Krén kanẽ tóg, ko há tĩgtĩ.
 +
Não guardamos fruta que apodrece logo. Ka kanẽ kugnãnh mé ẽn vin han tũ ẽg nĩgtĩ.
 +
Não comemos fruta podre. Ka kanẽ kunãj ko tũ ẽg nĩgtĩ.
 +
Fruta bem madura apodrece logo. Ka kanẽ rã há vỹ, kunãnh mé han tĩ.
 +
Se não procuramos remédio quando estamos doentes, vamos emaciar. Ẽg tỹ ẽg kaga ra vẽnh kagta kanẽ sór tũ nĩn kỹ ẽg tóg, kynán tĩ.
 +
As frutas não são todas iguais, existem umas que são amarelas. Ka kanẽ vỹ, vẽnh ri ke tũ nỹgtĩ, ũ vỹ tóg, mãréro nỹgtĩ.
 +
O olho dele quase arrebentou. Ti kanẽ vỹ, náv kren.
 +
O caçador carrega o chumbo no bocó. No kanẽ tu kỹ tóg tĩ tĩ, mókó ki, ũn jakrénh tĩ mũ ti.
 +
Chamamos a bolsa de chumbo e pólvora de bocó. No kanẽ né hã to ẽg tóg: mókó, he mũ.
 +
Às vezes o vento levanta pó e joga poeira nos nossos olhos. Kejẽn kãnkan kỹ gã vỹ tóg, tũũm ke tĩ, kỹ tóg, ẽg kanẽ póvãg tĩ.
 +
Aquela fruta parece estar madura. Ka kanẽ ẽn vỹ, rã nĩ ve nĩ.
 +
Comemos a fruta do caraguatá. Rãnh he mũ tag kanẽ ko ẽg tĩ.
 +
É muito gostosa. Ko hapẽ ti nĩ, ti kanẽ ti.
 +
Meu milho já está com o grão mole. Isỹ gãr vỹ, kanẽ rir nỹtĩ ha.
 +
As sementes da soja são todas redondas. Sója kanẽ vỹ ronror kar nỹtĩ.
 +
Os olhos dele estão piscando de tanto sono. Ti kanẽ tóg rum rum he mũ, ti nũr sór kỹ.
 +
Eles esfregaram os grãos de trigo entre as mãos para comer. Ag nĩgé tỹ ag tóg trigo kanẽ rynhranh mũ, ko jé.
 +
Não brinque na areia, porque vai cair no seu olho! Rỹnhrỹj vóg tũg nĩ, ã kanẽ kin kutẽnh mũ!
 +
Não coma frutas verdes, se não você vai ficar com dor de barriga. Ka kanẽ tánh ko tũg nĩ, ke tũ nĩn kỹ tóg ã nug kagãg mũ.
 +
Crianças gostam de comer coquinhos. Gĩr tóg, tãnh kanẽ ko mẽ nỹtĩgtĩ.
 +
Suba neste pé de fruta para mim. Inh mỹ ka kanẽ tag to tãpry.
 +
Minha filha está com muita pressa de ter uma bicicleta. Inh kósin fi tóg, fi tỹ bicicleta mãn sór kỹ, to kanẽ jur pẽ han mũ.
 +
Quando fazemos uma sociedade de plantação com um outro, nós repartimos o produto na colheita. Ẽg tỹ ũ mré ẽkré ki ẽpỹ pir han kỹ nĩ kỹ ẽg tóg, ti kanẽ tỹ vẽnhkãpóv kunũnh mũ.
 +
Quando os nossos olhos rodeiam, vamos cair. Ẽg kanẽ tỹ vỹrỹn ke kỹ ẽg tóg, kutẽ sór tĩ.

Revision as of 17:09, 14 April 2019

kgp → por

one-to-many mappings

vatánh (transitive verb)
Portuguese translations: assustar, enganar
"Assustar" meaning 
- Ẽg tỹ ũ mũmẽg han kỹ ẽg tóg, ti pãnĩ tá ti vóg tĩ; ẽg tỹ ti vatánh vẽ. Quando queremos dar um susto em alguém, nós o pegamos por trás, assim nós o assustamos.
"Enganar" meaning
- Inh vatánh tá ag tóg, inh mẽg kãvãru mãn ja nĩ. Eles levaram o meu cavalo sem eu saber.
- Inh ẽgóho pỹ ja ti nĩ, inh vatánh tá. Ele roçou minha capoeira sem me perguntar.
Note: seems like whenever vatánh is followed by tá (circumstance marker, means lá) it means enganar

kanẽ (noun)
Portuguese translations olho, fruta
"olho" meaning

As sementes do pinheiro se acham na pinha. Fág fy vỹ, ti krĩ ki nỹtĩ, ti kanẽ ki. Olhando pela janela digo: estou olhando através do vidro. Isỹ kanẽ nor ki ẽvãnh kỹ sóg: “fĩn ke vẽ,” he tĩ. Todas as frutas têm sua semente. Ka kanẽ kar vỹ, fynfyn tĩ. Também moemos pururuca pintada, mas por causa da cor, ela parece ser fermentada. Gãr pẽ kómóg ti tynyn ẽg tĩ gé, hãra tóg, ti kanẽ tugnĩn jẽgja nĩ ve nĩgtĩ, ti ve ti. Plantando feijão plantamo-lo em filas. Ẽg tỹ rãgró kanẽ krãn kỹ ẽn tóg, grin tĩ. Os não índios espremem frutas e fazem suco. Fóg ag tóg, ka kanẽ jẽgmĩ kỹ, tỹ suko hyn han tĩ. Avisamos os filhos: “não mexa com a espuma do sabão, senão ela entra nos seus olhos!” Gĩr mỹ ẽg tóg: “samũm jẽngéj vóg tũg nĩ, jãvo tóg, ã kanẽ ki rãnh mũ,” he tĩ. Tem frutas que esmagamos na boca, por exemplo a jabuticaba e a uva. Ka kanẽ ũ jógnám ẽg tóg tĩ, hã vỹ: mã, he mũ, kar kỹ: uva, ke gé. O serelepe gosta de comer a fruta da palmeira. Jótiti vỹ, tãnh kanẽ ko mẽ nĩgtĩ. Existem muitas frutas que nós não comemos. Ka kanẽ e ũ ko tũ ẽg nĩgtĩ. Quando um cisco cai no olho dos nossos filhos, nós logo assopramos para tirá-lo. Nén ũ mru tỹ ẽg krẽ kanẽ ki kutẽ kỹ ẽg tóg, vẽsỹmér ti mỹ ki hu he tĩ. Quando algo desagradável acontece, fico apurado e vou contar o caso ao meu vizinho. Isỹ nén jagy ve kỹ sóg, inh kanẽ é ki inh rã jẽ mỹ tónh tĩ tĩ. De manhã cedo a mãe da criança manda a filha lavar os olhos. Gĩr mỹnh fi tóg, kusã ki fi kósin fi mỹ: “ha ã kanẽ gróg kupénh tĩg!” O bêbado deitou perto demais do fogo e queimou as pestanas. Vẽnh kror tỹ pĩ to nỹ ra ti kanẽ jóki tóg, kugpũr ja nĩ. A cobra assustou o filhinho dele. Pỹn vỹ, ti kósin sĩ kanẽ jun. Naquele dia ficamos todos juntos com muito medo. Kurã ẽn kã ẽg kar vỹ, jagnẽ mré kanẽ junjur ja nĩ. A pupila fica bem no centro do olho. Ẽg kanẽ krẽ vỹ, kuju há kã nĩgtĩ. Quando não tratamos da infeção dos olhos de nossos filhos, a pupila fica branca e a criança perde a visão. Ẽg tỹ gĩr kanẽ kusũg kygtãn vãnh han kỹ tóg, kuprig tĩ, ti kanẽ krẽ ti, kỹ tóg, ẽvãnh kórég nĩ ha. O branco do olho fica em redor da pupila. Ẽg kanẽ kupri vỹ, ti krẽ pénĩn ke nĩ. Fique atento, ele não gosta de você. Ã kanẽ nĩm ra, ã to ti kórég nĩ. A janela também se chama “olho aberto”. Janẽra ũ jiji hã vỹ: kanẽ nor, he mũ gé. Quando ela me viu novamente (após muito tempo), suas lágrimas caíram. Fi tỹ vãhã inh ve mãn kỹ fi kanẽ var tóg, kãpa mũ. “Que ele não se atreva a aparecer aqui novamente!” “Ker ti inh mỹ ti kanẽ ven mãn hẽ’!” Há algum tempo atrás minha esposa tinha muita tontura. Vãsỹ inh mré nĩ fi tóg, kanẽ vỹrỹrỹn han e ja nĩ. A gralha preta também come frutas. Kãgĩnh he mũ tag ti vỹ, ka kanẽ ko tĩ gé. A batida do olho dela ficou roxa. Fi kanẽ ki tãnh ja vỹ kãr nĩ. Depois de quebrar os sementes da palmeira podemos comer a polpa. Tanh kanẽ fy gãm kỹ ẽg tóg, ti kãráv ko tĩ. Quando uma árvore tem muitas frutas, subimos nela a chacoalhamos. Ka ũ kanẽ e jẽn kỹ ẽg tóg, to tãpry kã kógjũg tĩ. O caburé-do-sol tem olhos grandes. Kónhko vỹ tỹ, sẽsĩ kanẽ mág nĩ. A fruta da amora é boa de comer. Krén kanẽ tóg, ko há tĩgtĩ. Não guardamos fruta que apodrece logo. Ka kanẽ kugnãnh mé ẽn vin han tũ ẽg nĩgtĩ. Não comemos fruta podre. Ka kanẽ kunãj ko tũ ẽg nĩgtĩ. Fruta bem madura apodrece logo. Ka kanẽ rã há vỹ, kunãnh mé han tĩ. Se não procuramos remédio quando estamos doentes, vamos emaciar. Ẽg tỹ ẽg kaga ra vẽnh kagta kanẽ sór tũ nĩn kỹ ẽg tóg, kynán tĩ. As frutas não são todas iguais, existem umas que são amarelas. Ka kanẽ vỹ, vẽnh ri ke tũ nỹgtĩ, ũ vỹ tóg, mãréro nỹgtĩ. O olho dele quase arrebentou. Ti kanẽ vỹ, náv kren. O caçador carrega o chumbo no bocó. No kanẽ tu kỹ tóg tĩ tĩ, mókó ki, ũn jakrénh tĩ mũ ti. Chamamos a bolsa de chumbo e pólvora de bocó. No kanẽ né hã to ẽg tóg: mókó, he mũ. Às vezes o vento levanta pó e joga poeira nos nossos olhos. Kejẽn kãnkan kỹ gã vỹ tóg, tũũm ke tĩ, kỹ tóg, ẽg kanẽ póvãg tĩ. Aquela fruta parece estar madura. Ka kanẽ ẽn vỹ, rã nĩ ve nĩ. Comemos a fruta do caraguatá. Rãnh he mũ tag kanẽ ko ẽg tĩ. É muito gostosa. Ko hapẽ ti nĩ, ti kanẽ ti. Meu milho já está com o grão mole. Isỹ gãr vỹ, kanẽ rir nỹtĩ ha. As sementes da soja são todas redondas. Sója kanẽ vỹ ronror kar nỹtĩ. Os olhos dele estão piscando de tanto sono. Ti kanẽ tóg rum rum he mũ, ti nũr sór kỹ. Eles esfregaram os grãos de trigo entre as mãos para comer. Ag nĩgé tỹ ag tóg trigo kanẽ rynhranh mũ, ko jé. Não brinque na areia, porque vai cair no seu olho! Rỹnhrỹj vóg tũg nĩ, ã kanẽ kin kutẽnh mũ! Não coma frutas verdes, se não você vai ficar com dor de barriga. Ka kanẽ tánh ko tũg nĩ, ke tũ nĩn kỹ tóg ã nug kagãg mũ. Crianças gostam de comer coquinhos. Gĩr tóg, tãnh kanẽ ko mẽ nỹtĩgtĩ. Suba neste pé de fruta para mim. Inh mỹ ka kanẽ tag to tãpry. Minha filha está com muita pressa de ter uma bicicleta. Inh kósin fi tóg, fi tỹ bicicleta mãn sór kỹ, to kanẽ jur pẽ han mũ. Quando fazemos uma sociedade de plantação com um outro, nós repartimos o produto na colheita. Ẽg tỹ ũ mré ẽkré ki ẽpỹ pir han kỹ nĩ kỹ ẽg tóg, ti kanẽ tỹ vẽnhkãpóv kunũnh mũ. Quando os nossos olhos rodeiam, vamos cair. Ẽg kanẽ tỹ vỹrỹn ke kỹ ẽg tóg, kutẽ sór tĩ.